КӨНГӘККӘ СЫҒЫУ

Тарихи-документаль очерк

Аяғы һыҙлап, йоҡо алмағас, Усман таңға тиклем һуҡыр шәм яҡтыһында яҙышып ултырҙы. Ырымбур баҙарынан алып ҡайтҡан ҡара һауыты менән ҡаурыйын ҡәҙерләп кенә өҫтәлдән ситкә, тәҙрә төбөнә, алып ҡуйҙы ла мөйөштәге һандыҡ янына килеп, ипләп кенә уның ҡапҡасын асты. Билдәле урынға, китап, ҡулъяҙмалар араһына, йәшереп тигәндәй һалып ҡуйған бер ҡағыҙҙы ҡулына алды. Боронғо бабаһы - Тамъян ырыуы бейе Шағәле Шаҡмандың Рус дәүләте батшаһы Иван Грозный, йәғни аҡ батша биргән «Жалованная грамота» ине ул. Икенсе төрлө уны башҡорттар «ярлыҡаш» тип тә йөрөткән. Был үтә ҡиммәтле лә, ҡәҙерле лә ҡомартҡыны Усман Мөхәмәтғариф улы күрше Мәмбәтҡол ауылындағы туғаны Ғ әбиҙулла Мәмбәтҡоловтан алып ҡайтҡайны. XVI быуат урталарында яҙылған әлеге документ, бер уйлаһаң, бик күп дәүер-быуаттар аша бөгөнгәсә килеп еткән бит. Заманында ул «Жалованная грамота» кемдәрҙең ҡулы аша ғына үтмәгән дә ҡайҙарҙа ғына булмаған! Ни мөғжизә менәндер хәҙер Усмандың ҡулына килеп эләкте.

Уҙаман тағы ла бер ҡағыҙҙы алып, оҙаҡ ҡына ҡат-ҡат уҡып сыҡты. Үҙе яңыртып төҙөгән Шағәле Шаҡман нәҫеленең шәжәрәһе ине был. Нәҫел тармағын тағы бер тапҡыр күҙ уңынан кисерҙе Усман. Ул үҙе Шағәле Шаҡмандың туғыҙынсы быуын вариҫы икән. Шәжәрәне һандыҡтың билдәле урынына һалып ҡуйғас, өҫтә ятҡан китап араһынан бер фоторәсемде ҡулына алды. Сәсән, драматург Мөхәмәтша Буранғолов менән Мәләүездә иҫтәлеккә төшкән ваҡытҡа ла байтаҡ ғүмер үтеп киткән икән.

Мөхәмәтшаны Усман 1917-1922 йылдарҙағы Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенән бирле белә. Икеһе лә уға үҙ өлөшөн индерҙе. Аҙаҡ сәсән Усмандың тыуған яҡтарына йәшәргә килер ҙә элекке дуҫлыҡтары яңы ерҙә, яңы шарттарҙа яңыса дауам итер, тип кем уйлаған инде?

...1924 йылдың көҙөндә Усман Әбүбәкеров Мәләүез баҙарына барғайны. Көтмәгәндә Мөхәмәтша тап булды. Ҡуш ҡуллап күрешеп, ҡосаҡлашып, иҫәнлек-һаулыҡ һораштылар:

-    Әссәләмәғәләйкүм!

-    Вәғәләйкүмәссәләм!

-    Һин бында ниндәй яҙмыш елдәре менән?

-    Сәй артында яйлап һөйләшербеҙ ул турала. Әйҙә Түләккә - беҙгә, - тине Мөхәмәтша.

-    Бәй, һин Түләктә йәшәйһеңме ни? - Усман аптыраны.

-    Эйе.

Усмандың арбаһына ярышлап ултырып, ике дуҫ Түләк ауылына йүнәлде.

* * *

1921 йылғы аслыҡтың дәһшәте Туҡ буйындағы Үрге Ильяс ауылына ла бихисап ҡаза килтерҙе: кешеләр генә түгел, мал-тыуар ҙа ҡырылды. Ауылдағы 90 йортҡа ни бары 12 һыйыр, һигеҙ ат тороп ҡалды. Бөлгөнлөктән сығыу юлын эҙләп күп баш ватты Мөхәмәтша. Уйлана торғас, Үрге Ильястан 18 саҡрымдағы Бүләк тигән утарҙа күмәк хужалыҡҡа тартым артель ойошторҙо. Оҙаҡламай ун ике ғаилә ошонда күсеп килеп ултырҙы ла яңы тормош башлап ебәрҙе.

Йәйге көндәрҙең береһендә Мөхәмәтшаның бажаһы, күрше Абдулла ауылы уҡытыусыһы Ғәббәс Дәүләтшин Өфөнән ялға килгән ҡәҙерле ҡунаҡтарҙы - ирле-ҡатынлы Һәҙиә менән Ғөбәй Дәүләтшиндарҙы алып килде. Хужалар уларҙы яҡты сырай, һый-хөрмәт менән ҡаршы алып, ҡунаҡ итте.

Йәмле иртәләрҙең береһендә Ғөбәй былай тип һүҙ башланы:

-    Мөхәмәтша ағай, йәшәгән урынығыҙ ожмах та ул, тик һеҙгә Башҡортостанға күсеү отошлораҡ булыр, сөнки әҫәрҙәрегеҙҙе донъяға сығарыу өсөн бында бер ниндәй ҙә шарттар юҡ бит.

-    Был хаҡта күп уйландым мин, тик ишле ғаилә менән ҡайҙа барып морон төртөрмөн икән? Мәҙрәсәлә бергә уҡыған дуҫым Нурулла Вахитов әллә ҡасандан тыуған ауылы Түләккә саҡыра ла ул, - тип яуапланы хужа.

Өфөгә лә ат менән ни бары ике-өс көнлөк юл икән, унан һуң Нурулланың Мөхәмәтша дуҫының бер улына килен булырға тейешле ҡыҙы Мәстүрә лә үҫеп, буй еткергән. Сәсән бер нисә йыл уйланды-уйланды ла, Башҡортостанға күсергә, тигән ҡәтғи ҡарарға килде.

1924 йылдың йәйендә Буранғоловтар, улар менән бергә тағы ла биш хужалыҡ Туҡ буйҙарының икһеҙ-сикһеҙ далаларын ҡалдырып, Көньяҡ Уралдың гүзәл тәбиғәте ҡосағына - Ағиҙел буйындағы Түләк ауылына килеп төйәкләнде. Уларға яңы ауыл, яңы ерҙәр бик тә оҡшаны, сөнки урман да яҡын, ерҙәр ҙә иркен, ә мул һыулы Ағиҙел - эргәлә генә.

Мөхәмәтша ижадының иң емешле йылдарын хозур тәбиғәтле Ағиҙел буйҙарында, Көнгәк тауы итәген төйәк иткән Түләк менән Мәләүез ауылдарында йәшәп үткәрер, «Башҡорт туйы», «Ялан Йәркәй», «Ҡара юрға», «Шәүрәкәй», «Мөфтөй ҡыҙы Фатима» тигән сәхнә әҫәрҙәрен ижад итер, тип кем уйлаған инде.

Яңы урында Буранғоловтар тиҙ арала үҙ кеше булып китте. Күсеп килеү менән Мөхәмәтша Түләктә мәктәп астырыу хәстәрлеген күрҙе, ул эшләй башлағас, балаларҙы үҙе уҡытты, ололар өсөн ликбез ойошторҙо.

Мәләүез олоҫонда Мөхәмәтша күптәрҙең хәтеренә яғымлы, алсаҡ, мөләйем, нурлы күҙле бер зат булараҡ инеп урынлашты. Уның атлап йөрөшө үк күптәрҙең иғтибарын үҙенә йәлеп итә ине. Ҡатыны Зәйнәп тә яңы ерҙә уңған хужабикә булып танылды: бешереү-төшөрөүгә оҫта. Ул әҙерләгән аш-һыу телеңде йоторлоҡ, ҡабарып бешкән икмәктәренең хуш еҫлелеге, тәмлелеге! Уңды Мөхәмәтша хәләл ефетенән, икеләтә-өсләтә уңды! Һәр иртә һайын ярты ауыл ҡатындары Буранғоловтарҙың сепараторына һөт айыртырға йөрөй, бының өсөн улар ауылдаштарынан ярты ҡалаҡ та гәрнис алмай.

* * *

Ике дуҫ, донъя, ил-йорт хәлдәре хаҡында ашыҡмай ғына әңгәмәләшә-әңгә-мәләшә, Ағиҙел буйына килеп еткәндәрен һиҙмәй ҙә ҡалды. Ана, аръяҡтағы Түләктең өйҙәре лә күҙгә салына. Улар ярты саҡрым түбәндәрәк урынлашҡан кисеүҙе аша сыҡты ла йылға яры буйлап тигәндәй көньяҡҡа - ауыл яғына ыңғайланы. Йорт алдына үтеп, хужабикә, бала-саға менән иҫәнлек-һаулыҡ һорашып, атты туғарып, малайҙарҙың береһенә уны һуғарырға ҡуштылар ҙа өйгә инделәр. Тиҙ арала түр яҡтағы өҫтәлгә йыуан ҡорһаҡлы самауыр килеп ҡунаҡланы, төрлө һый-ниғмәттәр ҡуйылды.

Был көндө бик оҙаҡ гәп һуҡты Мөхәмәтша менән Усман. Бигерәк тә бер-ике йыл элек кенә һүрелеп ҡалған башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте, унда ҡатнашҡан арҡаҙаштары, Зәки Вәлиди шәхесе, башҡорт халҡының бөгөнгө хәле, киләсәктә уны ни көтөрө хаҡында оҙаҡ һүҙ алып барҙылар, төрлө фараздар ҡорҙолар. Ваҡыт-ваҡыт оҙон-оҙайлы иҫтәлек-хәтирәләргә лә төшөп киткеләнеләр.

Атын һуң ғына егеп, Усман Йомағужаға ҡайтырға сыҡты. Мөхәмәтша уны:

-    Иҫәнлектә күрешергә яҙһын! - тип ҡапҡа тышына сығып оҙатып ҡалды.

Аты ашыҡмай ғына бара, уның аҙымдарына яйлашҡандай, Усмандың хәтеренән бер-бер артлы ғүмер юлының айырым ваҡиғалары үтә.

Беренсе донъя һуғышы башланыу менән, уны батша армияһына алдылар. Күп тә үтмәй, бер көслө һөжүм ваҡытында Усмандың аяғы һынды. Госпиталдә оҙаҡ ҡына дауаланғас, артабан хәрби хеҙмәткә ярамайһың тип, ҡайтарып ебәр-еләр. 1917 йылғы Февраль буржуаз-демократик революцияһы булғас, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте барлыҡҡа килде. Усман Мөхәмәтғариф улы уға бәйле ваҡиғаларҙан ситтә ҡала алманы, йөрәге, намыҫы ҡушыуы буйынса, бик күп яҡташтары менән бер рәттән, халҡына ирек яулаусылар сафына баҫты. Бигерәк тә 1918 - 1919 йылдарҙа Зәки Вәлиди менән берлектә Темәстә башҡорт хөкүмәтенең эшен ойошторошоу, яйға һалышыуҙа ең һыҙғанып ҡатнашты. 1919 йылда башҡорт хөкүмәте Совет Рәсәйе менән ике яҡлы килешеү төҙөп, үҙ дәүләтселеген рәсми танытыуға өлгәшкәс, Усман Мөхәмәтғ ариф улы тыуған ауылына әйләнеп ҡайтты.

Большевиктар башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтен ауыҙлыҡлауға өлгәшкәс тә, Усман уның етәксеһе Әхмәтзәки Вәлиди менән бәйләнеште өҙмәне. Бер көндө, йәғни сит илгә сығып китере алдынан, баштан-аяҡ тиерлек ҡоралланған алты һыбайлы эйәртеп, Әхмәтзәки Йомағужаға Усман Әбүбәкеров йәшәгән йортҡа килеп төштө.

-    Усман, әйҙә, ситкә сығып китәйек, беҙгә бында барыбер көн булмаҫ, - тине Әх мәтзәки.

-    Тыуған ауылымды, тыуған илемде ташлап сит тарафтарға китәһем юҡ. Ни яҙһа, шуны күрермен, - тип тәҡдимдән баш тартты Усман.

* * *

Усман менән Мөхәмәтша араһындағы дуҫлыҡ йылдан-йыл нығый барҙы. Һыу үткеһеҙ булып ҡатышып, аралаштылар. Тирә-яҡ ауылдарға ла халыҡ ауыҙ-тел ижады өлгөләрен яҙырға бергәләп йөрөр булдылар. Ул яҡтан Мөхәмәтша бигерәк ҡомарлы ине. Халыҡ ижады тиһәң, йәнен бирергә әҙер. Һис бер ауырлыҡтарға ҡарамайынса, шул эшен дауам итте. Хатта бер ваҡыт, кеҫә яғы ҡойто булыуға ҡарамаҫтан, танаһын һуйып һатып, шуның аҡсаһына оҙон юлға сығырға ҡарар итте. Быға ризалашмаған Зәйнәп уның менән һүҙгә килеште. Аҙаҡ күнде, ҡайҙа барһын инде: ире изге юлда йөрөй бит.

Мәләүезгә бер барғанында Мөхәмәтша Усман дуҫын «Көнгәккә сығыу» байрамын ойоштороп, үткәрешеүҙә ҡатнашырға саҡырҙы. Был йола хаҡында Усмандың электән дә ишеткәне бар ине. Әле сәсән дуҫына Көнгәккә бәйле әллә күпме легенда, йыр-риүәйәт, ҡобайыр-тәүарихтар һөйләне.

* * *

Көнгәк тауы - Мәләүездән алыҫ түгел, Ағиҙелдең көнбайышҡа боролған ерендә, йылғаның уң яҡ ярында. Көн битенә ҡарап ятҡанға, исемен шулай ҡушҡандар. Бейеклеге - 500 метр. Уның иҫ киткес күркәм, гүзәл тәбиғәте һәр кемде лә арбарлыҡ. Көнгәккә етер алдынан Ағиҙел Урал тауҙары ҡуйынынан сабып килеп сыҡҡан аҫау айғырҙы хәтерләтә. Тап бына ошо күкрәк киреп ултырған баһадирҙай тауға яҡынайған һайын, ул ағышын яйлап аҡырынайта төшә, әйтерһең дә, Көнгәк уны тотоп туҡтатып, йүгән кейҙереп, ауыҙлыҡлағас, йылға бөтөнләй йыуашланып ҡалған...

Көнгәк - үҙендә бик күп тарих һаҡлаған серле, ымһындырғыс тау ҙа ул.

Мөхәмәтша дуҫы:

-    1920 йылда Стәрлетамаҡта үткәрелгән ҡурайсылар бәйгеһендә остазым Ғәбит Арғынбаев «Байыҡ Айҙар сәсән» тигән ҡобайыр яҙҙырғайны миңә, -тип ҡулъяҙмалары араһынан береһен эҙләп табып, Усманға уҡырға бирҙе. Ҡобайырҙа башҡорттарҙың нисек итеп 1812 йылда Наполеонға ҡаршы яуға ҡуҙғалыуы хаҡында түбәндәге юлдар бар ине: «Йөҙ йәшәр Байыҡ сәсәндең һүҙен ишеткәс, кантон башлыҡтары ат-хат еткән ергә сабарҙар ебәреп, сер алышып, Иҙел терһәге Көнгәккә йыйылырға булып һүҙ ҡуйышҡандар, ти. Һәр ерҙә йәштәр, ат һайлап, нуҡта һуғылмаған аҫауҙарҙы тотоп өйрәткән. Урманда уҡ юнып, аласыҡта ҡыҙатар һаҙаҡ һуғып, тана-турпы һуйып, ит ҡаҡлап, эркет ҡайнатып, ҡорот йәйеп, ҡаймаҡ яҙып, май тасҡып, тире ыҫлап, турһыҡ тегеп, көн-төн ағытмай бейә һауып, ҡымыҙ йыйып, кейем-һалым тайярлап, яуға әҙерләнгәндәр. Байыҡ та, үҙенең атын эйәрләп, ҡулына ҡылысын тоттороп, улы Әхмәтте яуға кейендергән.

Кантон башлыҡтарын - ҡор башы, ҡош семәрен тоттороп, батырҙарын -мең башы, ырыу ағасы семәрен тоттороп, ырыу уҙаманын - йөҙ башы, яу япрағы менән берәүҙе алдан сабар итеп, яуға ат менгәндәр. Бөтә ҡарт-ҡоро, бисә-сәсә, әбей-һәбей, ҡыҙ-ҡырҡын, бишектән төшкән, түшләп шыуған, аяҡҡа баҫҡан бала-сағаның бере ҡалмай, оҙатырға килгәндәр. Әбей-һәбейҙәр, яуға китеүселәрҙең юлы ҡыҫҡа булһын тип, тегер еп биргәндәр. Бисә-сәсәләр, күкрәктәрегеҙгә уҡ-һөңгө теймәһен тип, ирҙәренең түштәренә тәңкә теккән. Ҡыҙ-ҡырҡындар, сер һаҡлаусы булығыҙ тип, егеттәргә нағышлы янсыҡтар биргән».

-    Ошонда, Көнгәктә, туғыҙ полк тупланған, - тип һүҙен дауам итте Мөхәмәтша, Усман ҡулъяҙманы уға биргәс. - Башҡорт яугирҙары тап бына Көнгәк тауы итәгендә яуға китергә фатиха ала. Ҡаһым түрә етәкселегендәге ир-егеттәребеҙ яуҙа һынатмай, изге тау фатихаһына тап төшөрмәй.

Башҡорт яугирҙары француздарҙы еңеп ҡайтҡас, барса халыҡ яңынан Көнгәккә йыйылып, дошманды еңеүҙе тантаналы байрам итә, һуғышта һәләк булып ҡалған, иҫән-һау әйләнеп ҡайтҡан батырҙар алдында баш эйә. Шул ваҡиғаларҙан һуң был яҡтарҙа йәшәгән башҡорттар араһында Көнгәккә сығыу йолаһы барлыҡҡа килгән. Ул дәүерҙән бирле йөкмәткеһе лә ныҡ ҡына үҙгәргән. Инде хәҙер Ағиҙел, Нөгөш, Ашҡаҙар, Һуҡайлы, Эйек, Наҡаҫ, Мәләүез, Керәүле, Көйөргәҙе, Юшатыр яҡтарынан килгән йәш-елкенсәк төрлө бәйге, ярыштарҙа көс һынашып, оҫталығын күрһәтә. Еткән ҡыҙҙар менән егеттәргә танышыу, һөйөшөү, аҙаҡ, күҙле-башлы булыу өсөн дә бик ҡулай был байрам. Йыл да май аҙаҡтарында, бөтә тирә-яҡ йәшеллеккә, төрлө-төрлө төҫтәге хуш еҫле сәскәләргә күмелгән бер мәлдә үткәрелә ул.

* * *

Быйыл Усман да Көнгәккә сығыу йолаһынан ситтә ҡалманы. Йомағужа, Илкәнәй, Ялсыҡай, Таймаҫ кеүек ауылдарҙың йәштәрен Көнгәк тауына сығыу йолаһына йәлеп итеште. Иртәгәһенә байрам тигән көндө йәнә лә атын егеп, Түләккә дуҫы янына ҡуҙғалды. Иртәнге сәйҙе эскәс, Көнгәк тауына юлға сыҡтылар. Тауға күтәрелгән һайын, тирә-яҡта иҫ киткес матурлыҡ асыла барҙы. Көнгәктең иң бейек түбәһенә етер саҡтарында Бағра менән Нәтәҙе тауҙары, Ағиҙел менән Нөгөш йылғалары быға тиклем күҙ күрмәгәнсә бер хозурлыҡ менән балҡый башланы.

-    Ата-бабаларыбыҙҙың, тамъяндарҙың, әлмисаҡтан бирле килгән ерҙәре, -тип ҡуйҙы Усман.

-    Эй, дуҫ, ҡара әле, үҙ ырыуыңдың, нәҫелеңдең тарихы менән ҡыҙыҡһынғаның бармы? - тип һораны Мөхәмәтша.

-    Бар, күп нәмәләр беләм.

-    Һин, Усман, ана шул белгәндәреңде киләсәк быуындар өсөн яҙып та ҡалдырһаң ине. Минән һиңә бына шундай кәңәш.

Улар ҡараштарын Көнгәккә ағылыусы кешеләргә төбәп, байтаҡ ҡына өндәшмәй-тындашмай барҙы. Тауға тирә-яҡ ауылдарҙан кемдәрҙер йәйәү йә һыбай, ҡайһылары арбала килә ята. Йәштәре лә, ололары ла яһанып-биҙәнеп, һыланып-һыйпанып, ашамлыҡ-ниғмәттәр һалынған төйөнсөктәр тотоп алған. Тауҙың байрам үтәсәк урынына тиклем байтаҡ ара бар әле. Көнгәккә сығыусы халыҡтың иҫәбе-һаны, осо-ҡырыйы юҡ кеүек.

Ә байрам - үҙе оло тамаша, театр. Ул ҡурайсы, тальянсылары, ул бейеүсе, йырсылары йән-тиргә төшөп тигәндәй үҙ-ара ярыша, һәр ҡайһыһы үҙ оҫталығын күрһәтергә, үҙ ауылының данын яҡларға, күтәрергә тырыша. Йәштәрҙең шат тауышынан бар тирә-яҡ яңғырап тора. Байрамды ойоштороусылар, Мөхәмәтша менән Усман да бер тирәләрәк булды.

* * *

Сәсәндең кәңәшен тотоп, байрамдан Йомағужаға ҡайтҡас, Усман Мөхәмәт-ғариф улы ауылының тарихын яҙырға ултырҙы. Был уның өсөн әллә ни ауырға тура килмәне, сөнки кәрәкле ваҡиға-факттарҙы күп белә, хәтерендә яҡшы һаҡлай ине. Был эшен тамамлағас, Шағәле Шаҡман нәҫеле шәжәрәһен төҙөргә тотондо, уның өсөн Иҙел-Нөгөш тамъяндары йәшәгән ауылдарҙы йөрөп, аҡһаҡал-уҙамандар менән әңгәмәләшеп, уларҙан нәҫел быуындарын яҙып алды, аҙаҡ уларҙы ағас формаһына тура килтереп берләштерҙе.

Бер аҙҙан күмәк хужалыҡтар төҙөү эштәре башланды. Усман да тыуған ауылында колхоз ойошторошоуға ең һыҙғанып тотондо. Аҙаҡ үҙен ауылдаштары колхоз рәйесе итеп һайланы. Күрәһең, уның етәксе булып китеүе кемдәргәлер оҡшап етмәне: 1917 йылғы революциялар осорондағы эшмәкәрлеген соҡоп сығарҙылар, милләтселектә ғәйепләргә тотондолар. 1932 йылда биш йылға хөкөм итеп, төрмәгә ултыртып ҡуйҙылар. Ике йыл ярым ултырып ҡайтты уҙаман. Шул саҡтар һаулығын да ныҡ ҡаҡшатты уның. Герман һуғышында алған яраһы ҡаты һыҙлап, төн йоҡоларын алыр булды. Был яҡты донъя менән хушлашырын белгән һымаҡ, Усман хәләл ефетенә һандығындағы ҡулъяҙмаларҙы ныҡлы һаҡларға, балалары үҫә төшкәс, уларҙың ҡулына тап шырырға ҡушты.

Илкәнәй ауыл Советы сәркәтибе вазифаһын башҡарып йөрөгән ерҙән бер көндө ауырып түшәккә ятты ла, шунан һуң аяғына баҫа алмай, вафат булып ҡуйҙы.

Ә ул төҙөгән шәжәрә менән Йомағужа ауылы тарихы һандыҡ төбөндә оҙаҡ йылдар ятҡандан һуң ғына Әнүәр Әсфәндиәров атлы тарихсы ғалимға бер туған ҡустыһы Ғ әли Әбүбәкеров аша барып иреште.

* * *

Халҡыбыҙҙың «Аҡбуҙат» эпосы, - «Урал батыр»ҙан ҡала, киң билдәле ауыҙ-тел ижады хазинаһы. Был эпик ҡомартҡыны 1917 йылда фольклорсы Мөхәмәтша Буранғолов хәҙерге Көйөргәҙе районының Урта Бабалар ауылында йәшәүсе сәсән Ғәтиәтулла Бикҡужиндан яҙып алған. Ә кем, ниндәйерәк шәхес булған һуң ул Ғәтиәтулла Бикҡужин? Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уның хаҡында башҡорт фольклористикаһында бер ниндәй мәғлүмәт тә юҡ, дөрөҫөрәге, фольклорсы ғалимдарыбыҙ уның биографияһы, шәхесе менән ныҡлап ҡыҙыҡһынмаған. М. Буранғолов та, «Фольклор ижадсылары» тигән хеҙмәтендә тиҫтәгә яҡын сәсәндәр тураһында яҙыуға ҡарамаҫтан, «Аҡбуҙат» эпосын берҙән-бер вариантта беҙгә килтереп еткереүсе тураһында мәғлүмәт бирмәгән. Бының үҙенә күрә берәй сәбәбе булғандыр, моғайын. Мин быны, Ғ. Бикҡужиндың 1917 - 1920 йылдарҙағы башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡат-нашыуына бәйлелер, тип уйлайым. 1974 йылда Мәскәүҙә «Наука» нәшриәтендә донъя күргән «Башкирский народный эпос» йыйынтығында ла «Сведений о сказителе не сохранилось» тигән юлдарға ғына тап булабыҙ. Шул бушлыҡты ҡайһы бер мәғлүмәттәр менән тултырыу маҡсатында, уның тыуған яғындағы ҡайһы бер оло быуын кешеләренә мөрәжәғәт иттек.

Урта Бабаларға күрше Ҡотлоюл (Йыуасалы) ауылы аҡһаҡалы, 1914 йылда тыуған Ямалетдин Ибраһимов:

- Ғәтиәтулла Бикҡужин, сәсәнлеге өҫтөнә, элекке Ырымбур губернаһы Ҡыпсаҡ-Етерыу кантонының 2-се Бөрйән олоҫонда старшина вазифаһын башҡарған, - тип һөйләй. - Олоҫ үҙәге хәҙерге Яҡуп ауылында булған. Уның бинаһын заманында Татар Ҡарғалыһы сауҙәгәре, татар милли буржуазияһы вәкиле Әхмәт бай Хөсәйенов һалдырған.

Ямалетдин бабай Ибраһимов һөйләгәндәргә өҫтәп шуны әйтке килә: Ғәтиәтулла Бикҡужиндың нәҫел-нәсәбе бөгөн дә бар. Улар - сәсәндең тыуаһы, йәғни дүртенсе быуын вариҫы Рәфис Һиҙиәтулла улы һәм тыуаяты - бишенсе быуын вариҫы Илнур Рәфис улы Бикҡужиндар.

Етерлек мәғлүмәттәр булмау арҡаһында, Ғәтиәт сәсәндең нәҫел ебен төпкәрәк төшөп юллай алыу форсаты теймәне. Уның тыуған ауылы тәүҙә «Бикҡужа» исемен йөрөткән. Ауылды нигеҙләүсе уға нисәнсе быуын тура киләлер, әлегә быны төпсөрләп, асыҡлайһы бар. Профессор Ә. З. Әсфән-диәров Х рәүиз ҡағыҙҙарынан Бикҡужаның Абдулҡадир (73 йәш), Әлмөхәмәт (57 йәш), Мәһәҙи (54 йәш) исемле улдарын табып күрһәткән (2,199). Ғәтиәтулла Бикҡужин заманына күрә уҡымышлы кешеләр ҡатарында ла абруйлыларҙан һаналған. Старшиналыҡ вазифаһын намыҫ менән башҡарыу, олоҫ халҡының социаль-көнкүрешен ҡайғыртыу менән генә сикләнеп ҡалмай, халҡының рухи-мәҙәни донъяһын һаҡлау, үҫтереүҙе лә хәстәрләгән. Быға 1913 йылда 1812 йылғы Ватан һуғышында еңеүҙең 100 йыллығын тантаналы билдәләүгә арнап тәүҙә Ырымбурҙа, аҙаҡ Ҡыпсаҡ-Етерыу кантонының 2-се Бөрйән олоҫона ҡараған Яҡуп ауылы янында үткәрелгән Губернатор йыйыны сағыу миҫал булып тора. Шундай ҙур сараларҙы үткәреүҙә, башҡа уҙамандарыбыҙ менән бер рәттән, Ғәтиәтулла Бикҡужиндың да ойоштороу эшмәкәрлеге ҙур була.

1917 - 1921 йылдарҙағы башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә хәҙерге Көйөргәҙе районы ауылдары вәкилдәре лә әүҙем ҡушыла. Шулар араһынан сәсән Ғәтиәтулла Бикҡужиндың исеме күптәргә яҡшы таныш. Ул 1917 йылғы Фев-раль-буржуаз демократик инҡилабын ҡыуанып ҡаршы ала. Был ваҡытта Ғ. Бикҡужин Мораптал олоҫо старшинаһы вазифаһында эшләп йөрөй.

1917 йылдың октябрь аҙағы - ноябрь башында Башҡорт Өлкә Шураһы олоҫ йыйындары уҙғара. Ғәтиәтулла старшина ла Башҡорт милли автономияһы өсөн оло өгөт-нәсихәт үткәреүҙә, олоҫ ҡоролтайын ойоштороуҙа ең һыҙғанып ҡатнаша. Ҡыпсаҡ-Етерыу кантон башҡарма комитеты ул ваҡытта хәҙерге Ырымбур өлкәһенә ингән Ташлы ауылында Тимаш баярҙың элекке төп имениеһында урынлашҡан була. Ғәтиәтуллаға олоҫ башҡарма комитеты эштәре менән был яҡтарға ла аҙ юлланырға тура килмәй. Башҡа инҡилапсылар кеүек, халҡым, илем, тупрағым тип ваҡытын да, һаулығын да аямай ул. Тап бына ошо йылдарҙа уға икенсе бер башҡорт сәсәне Мөхәмәтша Буранғолов менән яҡындан танышырға тура килә лә инде, һәм Ғәтиәтулла уға башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижадындағы киң билдәле «Аҡбуҙат» эпосын әйтеп яҙҙыра.

Яҙыусы Йыһат Солтанов Сөләймән Мырҙабулатов тураһындағы бер мәҡәләһендә әле беҙ һүҙ алып барған шәхестең башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыуын түбәндәгесә телгә ала: «1917 йылдың октябрь аҙағы - ноябрь башында Башҡорт Өлкә Шураһы уҙғарған район йыйындарында кемдәр башлап һәм етәкселек итеп йөрөгәнен большевизм күҙлегенән ҡарағыҙ: Мораҡ - Ташлы төбәгендә Әбдрәхимов Шакир мулла (эре кулак), Морапталда - улус старшинаһы Бикҡужин Ғәтиәт, Бөрйән-Ҡыпсаҡта - Исхаҡов Мөхәммәтсәлим бай, Ейәнсурала - Ҡазан университетының юридик факультетын тамамлаған юрист (дворян) Юныс Бикбов, йәнә килеп Ишдәүләтов Зәйнулла мулла һәм Алсынбаев Мирсаяф имам, ә Хәйбуллала - Аллабирҙин Заһит мулла, Баймаҡта - атаҡлы мулла Ханнан хәҙрәт, Темәстә - атаҡлы Хөсәйенов Әбүбәкер мулла, Әбйәлилдә - Яҡшымбәтов Хажимөхәммәт мулла (Ә. Вәли-довтың буласаҡ ҡайныһы), Ҡырғыҙ-Миәкәлә - Имашев Әбделхәйер мулла, Әлшәй-Раевкала - Арыҫланбәков Юлмөхәмәт, Борайҙа - Мирбаисов Насретдин, Балаҡатайҙа - Мөхәмәтов Хәкимйән мулла... Улар бөтәһе лә Башҡорт милли автономияһы өсөн оло өгөт-нәсихәт үткәргәндәр, йән атып көрәшкәндәр, әммә. береһе лә ярлы-ябаға түгел бит!»

Ысынлап та, Ғәтиәтулла Бикҡужин хәлле башҡорт булған. Яҡуп ауылында йәшәүсе Нурия Искәндәрованың (1938 - 2012) иҫтәлектәрендә шундай юлдар бар: «Ғәтиәтулла олатайым тәүҙә үҙәге Яҡуп ауылында урынлашҡан 2-се Бөрйән, аҙаҡ Мораптал олоҫтарында старшина булып тора. Уның йылҡылары күҙ ҡыҙырлыҡ ғәләмәт шәп булған. Көн һайын тырантасҡа егелгән атта Урта Бабаларҙан Яҡупҡа йөрөп эшләгән. Ул эшкә килгәндә, юлдарын алдан һепереп ҡуйып, хөрмәтләп ҡаршы алыр булғандар.

Ғаилә хәленә килгәндә, тәүге ҡатыны, өс балаһын ҡалдырып, донъя ҡуя. Өс балаһы өҫтөнә йәш кенә Бибиямал өләсәйемде ала. Унан һуң Яҡуп ауылында бер ҡыҙға күҙе төшөп, икенсе ҡатынлыҡҡа Хәмиҙә өләсәйемә өйләнә. Ике ҡатын менән татыу ғүмер итә Ғәтиәтулла олатай. Бибиямал өләсәйем 12 бала таба. Шуларҙың дүртәүһе иҫән ҡала, ҡалғандары төрлө ауырыуҙарҙан йәшләй үлә. Хәмиҙә өләсәйемдән дә 13 бала тыуа. Шулай уҡ өсәүһе йәшәй, ҡалғандары сабый йә кескәй көйө үлә.

Олатайым күп ерҙәрҙә йөрөгән, күп кешеләр менән аралашҡан. Төрлө халыҡтарҙың ниндәй хужалыҡ төрҙәре менән шөғөлләнеүен күҙәткән. Шуға бәйле, ул тыуған ауылында, Урта Бабаларҙа, беренсе булып картуф сәскән. Ауылдаштары, Ғәтиәт урыҫ булған, урыҫ ашы ашай, тип тәүҙә уның был «ҡы-лығы»нан көлгән, аҙаҡ, үрмәксенән күрмәксе тигәндәй, үҙҙәре лә сәсә башлағандар. Һөт айырта торған сепараторҙы ла ауылға тәү башлап ул алып ҡайтҡан. Унан күреп башҡалар ҙа һатып алған».

Ике революция, Граждандар һуғышы осоронда башҡорттарҙың милли азатлыҡ яулауы бик ҙур ауырлыҡтар аша бара. Тарих фәндәре докторы, профессор Марат Ҡолшәриповтың «Башкирское национальное движение (1917 - 1921 г.г.)» тигән китабында килтерелгән бер факт, моғайын, Ғәтиәтулла Бикҡужин менән бәйлелер, тигән фаразға урын ҡалдыра: «...представитель Совета уполномоченных Х. Кучуков в своем докладе отмечает, что он был командирован в Бурзянскую волость, где посетил ряд башкирских деревень. В д. Нижне-Бабаларово им был освобожден арестованный милиционерами житель этой же деревни Биккузин, которого обвинили в «контрреволюционной деятельности». Он же организовывал волостные собрания в д. Верхне-Бабаларово, давал разъяснение по поводу Башкирской автономии, образовал волостную милицию, совет».

1920 йылда башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтен ауыҙлыҡлау, уны большевистик сәйәсәт сиктәренә ҡыуалап индереп тонсоҡтороу маҡсатында, Ленин менән Сталин Зәки Вәлидовты, Харис Йомағоловты Мәскәүгә саҡыртып алғас, башҡорттар араһында ризаһыҙлыҡ тыуа. Ғ. Бикҡужин етәклә тән Ҡыпсаҡ-Етерыу кантоны Мораптал олоҫоноң Ҡалта ауылы граждандары йыйын үткәреп, был мәсьәләгә үҙ мөнәсәбәтен белдерә һәм резолюция ҡабул итә:

«Ысын-ысындан пролетар революция - эшсе-крәҫтиән революцияһына Көнбайыш Европа дәүләттәре буржуйҙары тарафынан ярҙам күрһәтелгән поляк буржуазияһының ҡаршы сығыуы беҙҙең асыуыбыҙҙы сикһеҙ ҡабартты. Иманыбыҙ камил, Совет власын быуырға теләп ҡараған Колчак, Деникиндар һәләкәткә осраған һымаҡ, поляк буржуазияһы ла тар-мар ителәсәк. Беҙ РСФСР-ға ҡул һуҙыусыларға ҡаршы йән-тәнебеҙҙе аямай көрәшергә ант итәбеҙ.

Шул уҡ ваҡытта беҙҙе иреккә сығарыусыбыҙ, башҡорт халҡын һәр төрлө йәбер-золомдарҙан ҡотҡарыусы юлбашсыбыҙ Вәлидов иптәштең Мәскәүгә ҡалдырылыуы сикһеҙ борсой. Башҡорттоң ғына түгел, бәлки, бөтә Шәреҡ пролетариатының яҙмышы хәл ителгән ошо бөйөк осорҙа беҙҙең ҡәҙерле юлбашсыбыҙ, Шәреҡ хәрәкәтенең һөйөклө юлбашсыһы Вәлидовты унда ҡалдырыу бөтә Шәреҡ пролетариатының хәрәкәте тамырына балта сабыу булыр ине. Шуға күрә Вәлидов менән Йомағолов иптәштәрҙе һайлауығыҙҙы ҡәтғи талап итәбеҙ. Тик беҙҙең ҡәҙерле Вәлидов һәм Йомағолов иптәштәр генә Шәреҡ пролетариатын яҡты киләсәккә сығара ала.

Йәшәһен Вәлидов һәм Йомағолов иптәштәр һәм Шәреҡтең башҡа сәйәси эшмәкәрҙәре!

Йәшәһен Шәреҡтең революцион хәрәкәте!

Йәшәһен бар донъя революцияһы һәм Өсөнсө интернационал!

Ҡалта ауылы кешеләре: Т. Бикҡолов,

Г. Бикҡолов, Ә. Исхаҡов, Х. Ҡустов,

Х. Байгилдин, А. Ишкинин, И. Байгилдин. Дөрөҫлөгөн нарыҡлайым.

Ҡалта ауыл Советы рәйесе: (Бикташ) Секретарь: (Ҡунаҡҡужин).

Ошо тарихи документтарҙан күренеүенсә, олоҫ старшинаһы Ғәтиәтулла Бикҡужиндың Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенең аҙағына тиклем көсөргәнешле эшмәкәрлек менән шөғөлләнгәнлеген аңлап була. Н. Искәндәрова иҫтәлектәрендә олатаһының был осорҙағы ғаиләһе тураһында түбәндәгеләрҙе яҙа: «Өлкән улы Төхвәтулланы Граждандар һуғышы осоронда аҡтар, икенсе улын, Ғ әфиәтулланы, ҡыҙылдар алып киткән. Шулай итеп, бер өй эсендәге өс кеше өс яҡта һуғышып йөрөгән. Ә Бибиямал, Хәмиҙә өләсәйемдәр ваҡ ҡына балалары менән өйҙә ҡалған». Башҡорт халҡы автономия алыуға өлгәшкәс, Ғәтиәтулла әйләнеп ҡайта. Донъяһын тергеҙер өсөн яңы кантон үҙәге Йылайырға барып, унан ссуда алып ҡайтып, донъяһын рәтләп, мал-тыуарын ишәйтеп ебәрә.

Бер аҙҙан, аҡса әҙерләгәс, ссудаһын түләр өсөн Йылайырға юллана ла шул китеүенән әйләнеп ҡайтмай. Аты ҡайта, үҙе юҡ. Күрәһең, уның күп аҡса менән киткәнен белгән кешеләр артынан барып үлтергәндәрҙер. Бына шулай тамамлана уның ғүмер юлы.

Ә балалары, Ғәтиәтулланы һағынып, йыш ҡына былай тип йырлар булған:

Атайымдан ҡалған бүре толоп,

Яҡаларын һелкеп кем кейер,

Атайым китте, аты ҡайтты,

Арҡаларҙан ҡағып кем һөйөр.

Тәлғәт ШАҺМАНОВ.